Er zijn de haves, en dan heb je de have nots. Albert Baertsoen, de peintre de Gand behoorde tot de eerste groep, als telg van een vermogende industriële en liberale familie. Het onderscheid tussen haves en have nots werd me een halve eeuw geleden duidelijk gemaakt door mijn grootmoeder – in de fond een christelijke vrouw van het platteland, maar een gematigde socialiste geworden – die me antwoordde toen ik als jonge knaap de onschuldige vraag stelde waar de PVV – de Partij voor Vrijheid en Vooruitgang – voor stond. ‘Jongen,’ zei ze, ‘dat is de partij voor de rijke mensen.’ Geen uitleg over vrijheid, individuele verantwoordelijkheid of burgermanifesten, dat waren dingen voor veel later, alleen het zeer basale onderscheid tussen zij die veel, en zij die weinig hebben. Het moge duidelijk zijn dat wij tot de groep behoorden die weinig hadden.
De laat-impressionistische schilder Albert Baertsoen had dus het geluk dat zijn wieg in het juiste huis stond, en dat kunnen we hem niet euvel duiden.

Op de valreep – enkele dagen voor de tentoonstelling de deuren sloot – ging ik kijken naar de overzichtstentoonstelling Albert Baertsoen (1866-1922), le peintre de Gand, in het Museum voor Schone Kunsten.

Mooi werk van een mij onbekende kunstenaar die toch tijdens zijn leven veel erkenning kreeg – zoals blijkt uit Le dégel à Gand (De dooi in Gent), dat in 1904 werd gekocht door het Musée du Luxembourg (nu Musée d’Orsay) in Parijs. Zeker voor Gentenaars was de tentoonstelling boeiend – altijd leuk om uit te vissen welk hoekje van Gent te zien was op de vele schilderijen van de stad.

Baertsoen kwam uit een rijke, industriële familie – bij oudere Gentenaars doet de naam Baertsoen-Buysse nog een belletje rinkelen. Aan de Chaussée de Termonde stond ooit een heel grote textielfabriek van huis- en ander linnen, die op haar hoogtepunt 2500 tewerk stelde; nu prijkt er op deze locatie al vele jaren het wat troosteloze Winkelcentrum Dampoort, maar ooit werd hier welvaart gecreëerd – in de eerste plaats door de liberale ondernemers Baerstoen en Buysse.

Albert Baertsoen maakte veel – vaak nogal sombere – stadsgezichten van Gent. De menselijke hand is altijd onmiskenbaar – huizen, kaden, dorpen, fabrieken, boten, maar mensen zie je amper op zijn schilderen. en als ze erop staan, zijn ze onherkenbaar, of op de rug geschilderd.

Baertsoen liet zich een woonboot bouwen, en daarmee voer hij de Schelde af, tot in Zeeland, waar zijn palet kleurrijker werd. Hij maakte mooie dorpsgezichten van Mariakerke en Nieuwpoort, waar je nog een kustlijn kunt zien zonder huizen of appartementsblokken. Maar een nostaligicus was Baertsoen niet – hij schilderde met verve fabrieken in het Luikse, met zwart-rokende schoorstenen, met op de voorgrond een besneeuwd landschap. Hij kwam tot slot toch uit een industriële familie.

Post scriptum:
Na het bezoek aan de tentoonstelling volgde een obligate sanitaire pauze, en na vertoefd te hebben in een oude, vertrouwde wereld, de wereld van schoonheid en kunst, was het goed te zien dat het museum mee is met zijn tijd. Dat wil zeggen: ze hebben genderneutrale toiletten – zo staan ze toch aangeduid. Vroeger had je links het damestoilet, en rechts het herentoilet, met enkele urinoirs. Aan de toiletten is niets veranderd – maar nu kunnen vrouwen ook terecht in de toiletten met urinoirs. En mannen zijn nu ook welkom in het vrouwentoilet. Goed, toch fijn dat vrouwen ook naar het mannentoilet kunnen als er links een lange rij staat aan te schuiven, en omgekeerd natuurlijk. Maar toch moest ik ineens denken aan een oud liedje van Herman Van Veen:

Adieu café

Ach zo’n café
Café met een lage zoldering
En geen wc voor dames apart
(…) Verboden door de wet
Met z’n rommelig buffet
Z’n pilsjes en z’n pret
En z’n scheve biljart

Want zie, de nieuwe wet is
Dat zo’n café niet net is
De zoldering te laag is
Het licht er veel te vaag is
En dat er alle vrouwen
Hun plas op moeten houden
Omdat er geen wc is
Die veilig en privé is
En mensen ook al biggelt
Er een traan over Carmiggelt
De wet heeft rechtgedaan
Dus die cafeetjes gaan eraan.

EENS: 25 november 2022
ERGENS: Museum voor Schone Kunsten, Gent

Meer info over de werken van Baertsoen