Die woensdag… 18 februari. Er was een misverstand. We gingen Karel oppikken, maar hij was net bij ons thuis aangekomen. Op de Heymanslaan maakten we rechtsomkeer, en we reden voorbij het Universitair ziekenhuis. Martine zwaaide. Ik keek op. ‘Ik zwaai naar Riet,’ zei ze, en we werden stil.

We pikten Karel op, en reden naar de Bourgoyen-Ossemeersen. Ik wou wat uitproberen met mijn camera: dubbele opnames. Enkele dagen voordien ging ik wat bewust onscherpe foto’s maken. Een amateur-fotograaf probeert graag wat uit. Ik lees zelfs dat het nu weer in de mode is om met een ouderwetse (!) digitale camera op stap te gaan, in plaats van foto’s te maken met een mobiele telefoon. Ik dacht dat ‘ouderwets fotograferen’ iets was met foto’s maken op film. Waar is de tijd, dat de stijl van de foto ook afhing van het soort film dat je gebruikte, zoals Ilford voor zwart-wit, of Kodak Tri-X Pan.

Maar goed, wat uitproberen, voor de onscherpte had ik een een perfect onderwerp gevonden: riet dat wild beweegt in de wind. Een lage snelheid gekozen, en laat de wind maar waaien. Mooi effect. In de moderne donkere kamer (Lightroom) het beeld nog wat gestileerd, en zo krijg je een mooi resultaat, vind ik. Riet is mooi symbolisch, het beweegt mee met de wind, maar breekt niet. Symbool voor veerkracht, steeds weer de rug rechten na een tegenslag.

Ik bewaarde deze foto en gaf hem de logische naam ‘Riet.jpg’ mee, en toen in dit bestand zag staan, greep het me aan alsof je vastgegrepen wordt door een ijskoude hand in je nek op een hete dag. Riet is natuurlijk een plantensoort uit de grassenfamilie, maar het is ook de naam van een lieve, moedige en wijze vriendin die kortgeleden haar jarenlange strijd tegen kanker verloor. Toen ik deze foto maakte, leefde ze nog. De nacht nadat we naar haar, naar het ziekenhuis zwaaiden, overleed ze.

Zoals riet boog ze zovele keren, zonder te breken, tot voor kort. Lieve Riet, je blijft in onze gedachten, bij het ruisen van het ranke riet, en op alle andere momenten. Vanavond luister ik naar Turn out the stars, en lees ik een gedicht van W. H. (Wystan Hugh, sommige mensen hebben initialen als voornaam) Auden. We zullen je missen.

Funeral Blues (W.H. Auden)

Stop all the clocks, cut off the telephone,
Prevent the dog from barking with a juicy bone,
Silence the pianos and with muffled drum
Bring out the coffin, let the mourners come.

Let aeroplanes circle moaning overhead
Scribbling on the sky the message ‘He is Dead’.
Put crepe bows round the white necks of the public doves,
Let the traffic policemen wear black cotton gloves.

He was my North, my South, my East and West,
My working week and my Sunday rest,
My noon, my midnight, my talk, my song;
I thought that love would last forever: I was wrong.

The stars are not wanted now; put out every one,
Pack up the moon and dismantle the sun,
Pour away the ocean and sweep up the wood;
For nothing now can ever come to any good.

Eens: 15 februari 2026
Ergens: Destelbergen

Soms fiets ik in de Brabantdam in Gent, en als ik dan om de hoek de protestantse kerk zie moet ik altijd denken aan die zeldzame foto die ik heb van mijn vader – een jongen van een jaar of tien, zo schat ik, iele beetjes, met een dasje aan, in de lens kijkend zoals kleine jongens wanneer ze moeten poseren. Mijn vader was een ‘nakomertje’, het leeftijdsverschil met zijn tante moet behoorlijk geweest zijn, maar hoe groot, dat weet ik niet. Om de hoek wat verderop ligt de Abeelstraat, en daar had de familie een slagerij. De foto moet dateren van enkele jaren voor het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog. De familie was Vlaamsgezind, en ik hoorde het verhaal nog van mijn vader, dat een bende partizanen na de oorlog het huis wou binnenvallen, en mijn vader, dan al enkele jaren ouder maar nog altijd een tiener, stond klaar om zichzelf en zijn familie te verdedigen. Bevend van schrik en opwinding, zo stel ik het mij voor. Tot iemand uit het verzet – was het de vader van Jacques Dubrulle? – de menigte bedaarde, zeggende dat ze deze mensen met rust moesten laten – ‘het zijn brave mensen’. Maar mijn geheugen kan mij bedriegen.
De zus van mijn vader heb ik ooit gezien in haar winkel in Gent, maar ik wist toen niet dat ze mijn tante was.

Op een gevelversiering staat: SPQG – Senatus Populusque Gandavensis. Het was in die vervlogen tijden niet ongebruikelijk de R te vervangen door de plaatselijke afkorting.

Dit is een fotoblog. Dus het moet over foto’s gaan. Maar nu moet het ook over Helena gaan, van wie ik in 2004 een foto maakte die technisch niet perfect was, maar die haar weergeeft zoals ik me haar graag herinner. We namen vorige week afscheid van deze opmerkelijke dame.

We ontmoetten jou in 2004, Helena, wij zowel als jij onderdeel van het genootschap van een mooie zomerreis, in de zonovergoten Provence. Op de foto hierboven lijkt het alsof je in de Elyseese velden rondwandelt, onder een uitbundig bloeiende boom op het domein van Monsieur Klein (als ik me zijn naam goed herinner). Als er een plek is als de hemel, dan moet het wel daar zijn, zoals op het dorpsplein van Gigondas, waar we samenzaten op een simpel terras in zo een vrolijk en fijn gezelschap. De platanen filterden het zonlicht, en hun schaduw bracht de verkoeling die koning Xerxes zo dierbaar was – toch in de opera-aria van Händel Ombra mai fu:

Tedere en mooie bladeren
van mijn geliefde plataan,
moge het Lot u gunstig gezind zijn.
Mogen donder, bliksem en stormen
uw dierbare rust nooit verstoren,
noch moge gij door razende winden worden ontwijd.

Nooit was er een schaduw
van welke plant ook
die mij dierbaarder en lieflijker was,
of zoeter.

Net als wij genoot je van het gezelschap, de fijne sfeer, de speelse kinderen, het prachtige domen van Les Barrenques, en de uitstapjes naar de Ferme aux crocodiles, of naar wijndomein Durban.

Je was ‘une grande dame’, fijnzinnig, moedig en sterk. We zijn blij dat je in ons leven kwam, en we zullen je missen. Tot ergens, in de Elyseese velden. Want zoals we op je uitvaart hoorden: ‘In het huis van mijn Vader zijn veel kamers.’

That time of year thou mayst in me behold,
When yellow leaves, or none, or few, do hang
Upon those boughs which shake against the cold,
Bare ruined choirs, where late the sweet birds sang.

Shakespeare, Sonnet 73

Herfst vervult gevoelige zielen met melancholie, met een terugblikken op de vervlogen zomer, zoals Verlaine een droeve, verstikkende viool hoort, en terugblikt op een verleden dat nooit meer terugkeert (Je me souviens/Des jours anciens/Et je pleure). Verlaine laat zich meeslepen door een ‘mauvais vent’, zoals een dood blad.

Dan is R. M. Rilke, die ik zag staan (zijn standbeeld toch) in het Spaanse Ronda, toch andere koek:

Herr: es ist Zeit. Der Sommer war sehr groß.
Leg deinen Schatten auf die Sonnenuhren,
und auf den Fluren laß die Winde los.

Befiehl den letzten Fruchten voll zu sein;
gieb innen noch zwei südlichere Tage,
dränge sie zur Vollendung hin und jage
die letzte Süße in den schweren Wein.

Wer jetzt kein Haus hat, baut sich keines mehr.
Wer jetzt allein ist, wird es lange bleiben,
wird wachen, lesen, lange Briefe schreiben
und wird in den Alleen hin und her
unruhig wandern, wenn die Blätter treiben.

Sta me toe gewoon te genieten van de herfst in Ontario. Het groen maakt plaats voor bruin, geel, oranje en rood, dat laatste vooral van de Red Maple, de iconische boom die Canada haar vlag gaf (de ahornsiroop komt van de Sugar Maple). Na een fikse regenbui in Killarney brak de zon weer door de wolken, en vulde de vallei zich met een prachtige nevel.

Het mooiste licht is tegenlicht, hier gevangen in één blad (misschien een cornus, of kornoelje), tijdens de Cup and Saucer-wandeling op het eiland van de grote Manitou (Manitoulin).

Andere foto’s zijn van Killarney en Mono Cliffs.

The poetry of autumn

Eens: September-oktober
Ergens: Ontario, Canada

Ik moet hier laatst binnengegaan zijn in 1980, want in dat jaar overleed mijn grootmoeder. Sindsdien fietste ik hier nog langs, zonder daar veel bij stil te staan. Er was zo veel in dat jonge leven dat mijn aandacht opeiste. Het huisje van mijn grootouders stond tientallen jaren leeg, verkommerde, en werd een bouwval. In 2023 werd het gesloopt, en nu staat er een fraai appartementencomplex; woningen met alle comfort. Maar eens was ik hier kind aan huis, vond ik een veilig onderkomen. Hoe groot leek het toen, hoe klein en schamel was het toen ik het dat jaar nog eens betrad. De vloer en de schakelaars herkende ik nog, maar verder was dit een krot zonder ziel. ‘Wat leefden ze bescheiden toen.’ Eigenlijk drie kamers. Keuken en zitkamer, een logeerkamer, en een slaapkamer. Die logeerkamer was ingericht als cosy corner, en ik bleef er vaak slapen. Toen de jonge echtgenoot van mijn oudste zus om het leven kwam in een verkeersongeval, huilde ik mezelf hier in slaap, en kwam mijn zus, net weduwe geworden, mij troosten. Door het kleine raampje van de keuken/leefkamer gooide mijn grootvader ‘carolientjes’, de voorbode van Sinterklaas, en dat was een wonder. De televisie had een antenne, als je een andere zender wou, moest je binnen aan een kabel trekken. Hier at ik heerlijke aardbeien (uit de tuin) met yoghurt, en zuringstoemp met een zachtgekookt ei. Als een duif uit mijn grootvaders duivenkot ondermaats presteerde, belandde die op ons bord. In de tuin stonden twee Japanse kerselaars, na een ‘Plant een boom’-actie op mijn lagere school, zo rond 1970. Na een zware examenweek in de eerst zit deed ik een goed examen bij Walter Prevenier – Geschiedenis van de historische kritiek – na het schriftelijk het mondeling, en dat ging goed – zeventien op twintig. Ik fietste van de Blandijnberg naar dit huisje, op een wolk, om het goede nieuws te verkondigen.

Zolang er iets overblijft van ons verleden, is het er nog, ook al is dat verleden onherroepelijk voorbij. Kort nadat mij grootmoeder overleed ging ik nog eens binnen in haar huisje – haar man was toen al vijf jaar dood. Ineens was het huisje koel en doods, en het zei me niets meer. Maar nu het helemaal verdwenen is, nu zelf de plaats niet meer herkenbaar is, zit dat huisje alleen nog in mijn hoofd. Tot ik er niet meer zal zijn. Dan is het ook daar verdwenen. Net als de Japanse kerselaars.

Eens: 3 mei 2023
Ergens: Destelbergen

(Sint-Anna wordt een supermarkt)

Op een warme dag in april werden de deuren van de Sint-Annakerk nog eens geopend – niet voor de gelovigen, want er vinden al lang geen erediensten meer plaats en al in 2014 besliste het bisdom van Gent om de kerk te ontwijden – maar voor iedereen, gelovig of niet, die de kerk nog eens wou zien voor het een supermarkt wordt. Want de kerk wordt voor 99 jaar in erfpacht gegeven en zal, na grondige restauratiewerken, een buurtwinkel of supermarkt van Delhaize worden. Al moet er wel nog een uitbater gevonden worden.

De kerk uit de tweede helft van de negentiende eeuw is gebouwd in de eclectische stijl die toen in de mode was. Binnen vind je fraai beschilderde wanden in warme, dieprode tinten, en ook dit Byzantijns symbool: IC XC NI KA. IC XC zijn de eerste en laatste letters van ‘Jezus Christus’ in het Grieks. Nika betekent: ‘overwint’ – we kennen het van Nikè van Samothrake in het Louvre, dat de overwinning voorstelt, en van het sportschoenenmerk Nike voor wie een tweede plaats een nederlaag is – you don’t lose the silver, you lose the gold.
Westerse gelovigen zijn meer vertrouwd met de lijdende Jezus dan met de veroveraar, maar de boodschap kennen we wel: we moeten vechten tegen de duisternis om de kwade krachten te overwinnen. Maar hier, op deze plek, krijgt de commercie de bovenhand.
Jezus heeft de handelaren en geldwisselaars uit de tempel gejaagd, maar nu deze kerk geen oord van gebed meer is, kan het een plaats worden waar mensen inkopen kunnen doen, op restaurant gaan en een glaasje nuttigen in de wijnbar. En elkaar vergeven en liefhebben, wie weet. Af en toe kan het orgel nog eens weergalmen.

Dank aan Delhaize om de kerk nog eens open te stellen, en voor het gratis water. Is de dorstigen laven geen werk van barmhartigheid?

Eens: 3 april 2025
Ergens: Sint-Annakerk Gent

In juni bezocht ik het Burreken voor de derde keer. De zon scheen op het graan dat gerst bleek te zijn. Een graanveld ‘als wiegende zeeën’ zoals de gelegenheidsdichter Willem Gijssels (1875 – 1945) schreef, maar het deuntje herinner ik mij niet meer. Wat me vandaag wel voor de geest komt, is The Fields of Gold (1993) van Gordon Sumner, beter bekend als Sting;

You’ll remember me when the west wind moves
Upon the fields of barley
You’ll forget the sun in his jealous sky
As we walk in fields of gold.

En vandaar gaat het naar het verre Ierland, naar de ballde van een andere Joyce (Robert Dwyer Joyce) The Wind that Shakes the Barley. Een jonge rebel offert de relatie met zijn geliefde op om te gaan vechten tegen de Engelsen. De Ierse nationalisten droegen gerst in hun broekzakken als proviand voor onderweg. Dat gerst werd na de opstand van 1798 gezaaid in de ‘croppy holes’, de massagraven van gesneuvelden, en kwam elke lente weer tot leven. Het werd het symbool van de Ierse vrijheidsstrijd. En zo kom je meteen weer bij het Vlaanderen van Gyssels, en de lijken ‘als zaden in het zand, wachtend op de oogst o Vlaanderenland’.

A bullet pierced my true love’s side,
In life’s young spring so early,
And on my breast in blood she died
While soft winds shook the barley!
(…)

And ’round her grave I wander drear,
Noon, night, and morning early,
With breaking heart whene’er I hear
The wind that shakes the barley

Elf november 1918, elf november vandaag. Nooit meer oorlog? Eeuwen geleden ging ik betogen tegen kruisraketten, maar nu denk ik aan mijn grootvader-vuurkruiser, aan Paths of Glory, aan generaal Dossin, en aan zovelen die vandaag alleen maar kunnen dromen van vrede.

Si vis pacem, para bellum: als je vrede wilt, bereid je dan voor op oorlog

Eens: 9 juni 2024
Ergens: Het Burreken